Sun'iy intellekt va mehnat bozori: nimalar o'zgarmoqda va bolalarga nimani o'rgatish kerak?

13-oktabr, 2026

SI ommaviy ishsizlikka olib kelmadi, lekin yoshlarni kamroq ishga olishyapti. Ma'lumotlar, O'zbekiston holati va ota-ona uchun amaliy qadamlar.

Ruslan Yuldashev, Mars IT School hammuassisi

Moskvadagi Yandex ta'lim departamentida va Kremniy vodiysi startaplari — Mavrx va GetGoing (San-Fransisko)da ishlagan

Qisqacha: 2026-yil 13-oktabr holatiga ko'ra

sun'iy intellekt hozircha ommaviy ishsizlikka olib kelgani yo'q, biroq kompaniyalar yosh mutaxassislarni kamroq ishga olmoqda: sun'iy intellekt eng ko'p vazifani o'z zimmasiga olgan kasblarda 22-25 yoshlilar bandligi sun'iy intellekt kamroq ta'sir qilgan kasblar bilan bir xil o'sganida bo'ladigan darajadan 19% past;
bu jarayon kelgusi yillarda qanchalik tez kechishini hozircha hech kim aniq bilmaydi: prognozlar "ish o'rinlari ko'payadi"dan tortib "besh yilda 10-20% ishsizlik"gacha farq qiladi;
sun'iy intellekt o'rnini bosa olmaydigan ko'nikmalar qadrlanmoqda: ishni oxiriga yetkazish, vazifani aniq qo'yish, natijani tekshirish.

Men bir nechta kompaniyani boshqaraman. Ulardan biri — MARS IT School. Shu sababli sun'iy intellektga ikki nuqtayi nazardan qarayman: ish beruvchi sifatida va bolalar ta'limi uchun mas'ul inson sifatida. Quyida o'zim ko'rayotgan narsalar va ma'lumotlar ko'rsatayotgan narsalar.

O'z kompaniyalarimda nimani ko'ryapman

Sun'iy intellekt avval dasturlashni qo'lga oldi, lekin u yerda to'xtamaydi: keyingi navbatda xuddi shu holat tahlil, marketing va moliyada takrorlanadi.

Ma'lumotlar nimani ko'rsatmoqda

Mening tajribam tadqiqotlar bilan mos keladi, faqat muhim tuzatish bilan: zarba hammaga emas, kasbga endi kirayotganlarga tushdi.

Yoshlarni kamroq ishga olishyapti. Stanford Digital Economy Lab tomonidan AQShdagi ish haqi hisob-kitoblari ma'lumotlari asosida o'tkazilgan tahlilga ko'ra: sun'iy intellekt eng kuchli ta'sir qilgan kasblarda 22-25 yoshlilar bandligi, boshqalar bilan bir xil bo'lganida bo'ladigan darajadan 19% past. Tajribali xodimlarda esa shunga o'xshash tafovut kuzatilmagan. Kompaniyalar ishdan bo'shatmayapti, shunchaki yangi boshlovchilarni kamroq olyapti.
Ommaviy ishsizlik yo'q. Anthropic va Yel universiteti hatto eng ko'p ta'sirlangan kasblarda ham uning o'sishini topmadi.
Dasturchilar hammadan ko'p ta'sirlangan. Anthropic ma'lumotlariga ko'ra, sun'iy intellekt dasturchining odatiy vazifalarining taxminan 75% ini bajara oladi. Lekin kasb ichida manzara har xil — mana AQSh rasmiy statistikasining 2035-yilgacha prognozi:

Rol	Nima qiladi	2035-yilgacha prognoz
Topshiriq bo'yicha dasturchi	tayyor texnik topshiriq bo'yicha kod yozadi	−7%
Dasturiy ta'minot ishlab chiquvchisi	vazifani tushunadi, loyihalaydi, tekshiradi	+10%

Qisqarayotgani — "tayyor topshiriq bo'yicha kod yoz" ishi. O'sayotgani — "nima kerakligini tushun, loyihala va tekshir" ishi.

O'zbekistonda nima bor

O'zbekiston sun'iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga katta e'tibor qaratmoqda. 2030-yilgacha strategiya 2024-yilda tasdiqlangan. 2026-yil yozida Toshkentda NVIDIA texnologiyalari asosidagi superkompyuter ishga tushdi. Hukumatlarning sun'iy intellektga tayyorligi bo'yicha jahon reytingida mamlakat ikki yilda 87-o'rindan 62-o'ringa ko'tarildi.

Bu sohada daromad ham yuqori bo'lishi mumkin. Milliy statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2026-yil birinchi choragidagi o'rtacha ish haqi:

Soha	O'rtacha oylik ish haqi
Dasturlash va konsalting	21,2 mln so'm
Toshkent, barcha sohalar	11,7 mln so'm
Mamlakat bo'yicha o'rtacha	6,8 mln so'm

Umumta'lim maktablarida sun'iy intellekt hozircha tizimli ravishda o'qitilmayapti. Bu yo'nalishda ayrim tajriba loyihalari boshlangan. Shu sababli bolalarning SI bo'yicha bilim va ko'nikmalarini rivojlantirishda ota-onalarning roli ham muhim!

Keyin nima bo'ladi: ochig'i — hech kim bilmaydi

Jahon iqtisodiy forumi 2030-yilga borib 92 mln ish o'rni yo'qolib, 170 mln yangisi paydo bo'ladi, deb hisoblaydi. Anthropic rahbari Dario Amodei 1-5 yilda 10-20% ishsizlikdan ogohlantiradi. Iqtisodchilar asosan o'n yil va undan ko'p vaqt ichidagi o'zgarishlar haqida gapiradi. Eng avvalo tezlik haqida bahslashadi. Yo'nalish hammaga tushunarli.

Biror narsa arzonlashib, qulayroq bo'lsa, uni kamroq emas, ko'proq iste'mol qilishadi. Dastur yaratish arzonlashdi — demak, dasturlar ko'proq bo'ladi.

Men ota-onalarga shunday javob beraman. Dasturchilar ilgari ham umr bo'yi o'qigan, chunki texnologiyalar doimo o'zgarib turgan. Endi ular tezroq o'zgaryapti. Lekin iqtisodchilarning eski kuzatuvi bor — Jevons paradoksi: biror narsa arzonlashib, qulayroq bo'lsa, uni kamroq emas, ko'proq iste'mol qilishadi. XIX asrda ko'mir bilan shunday bo'lgan. Hozir dastur yaratish ancha arzonlashdi va biznesni avtomatlashtirishga talab o'smoqda. Buni kasbiy darajada qila oladigan odamlar ko'proq kerak bo'ladi, lekin avvalgidan boshqacha odamlar. Bu mening bahoyim, isbotlangan fakt emas.

Qaysi ko'nikmalar qadrlanmoqda

Ishni oxiriga yetkazish. Sun'iy intellekt bilan boshlash oson. Ishlaydigan narsani yig'ish, xatolarni topish va topshirish — kam uchraydigan ko'nikma.
Vazifani aniq qo'yish. Nima kerakligini aniq ifodalay oladigan kishi sun'iy intellektdan bir necha barobar yaxshi natija oladi. Bu tugmalarni bilish emas, fikrlash ko'nikmasi.
Mantiqiy fikrlash va tekshirish. Dasturchilarning atigi 48% i sun'iy intellekt javobiga ishonadi, u ham faqat uni tekshira olganda (Stack Overflow 2026 so'rovi). Tekshirishni esa fanni o'zi tushunadigan kishi qila oladi.
Agentlarni boshqarish. Sun'iy intellekt agentlari ijrochiga aylanmoqda. Ularga vazifa qo'yadigan va natija uchun javob beradigan odamlar kerak.

Jahon iqtisodiy forumi asosiy ko'nikma sifatida analitik fikrlashni ataydi: har 10 kompaniyadan 7 tasi uni majburiy deb hisoblaydi.

Ehtiyot bo'ling: sun'iy intellekt o'qishga zarar ham keltirishi mumkin

Turkiyada taxminan mingta yuqori sinf o'quvchisi ustida tajriba o'tkazildi. Matematika masalalarini oddiy ChatGPT bilan yechganlar keyin imtihonni sun'iy intellektsiz topshirganda, sun'iy intellektsiz shug'ullangan o'quvchilarga qaraganda 17% yomonroq yozdi. Tayyor javob bermaydigan sun'iy intellekt asosidagi repetitor berilganlarda zarar bo'lmadi.

Xulosa oddiy: sun'iy intellekt borligi emas, undan qanday foydalanilishi muhim. Sun'iy intellekt bola o'rniga yechsa, bola o'rganmaydi. Shuning uchun Mars'da qoida shunday: bola — muallif, sun'iy intellekt — vosita, va bola o'z loyihasining har bir qatorini tushuntira olishi kerak.

Ota-ona hozir nima qila oladi

Sun'iy intellektni taqiqlamang va uy vazifasini unga topshirmang. Bolaga sun'iy intellekt bilan o'zi uchun biror narsa qilishni taklif qiling.
Bolaning o'ziga kerak bo'lgan loyihadan boshlang. Mars'da birinchi oyda, "AI-Pilot"da, bolalar quyidagilarni qiladi: ingliz, koreys yoki arab tili uchun trenajyor, foydali odatlar trekeri, video va taqdimotlar.
Tushuntirishni so'rang: bu qanday ishlaydi, sun'iy intellektdan nimani so'ragansan, u qayerda adashdi. Bola tushuntira olsa, demak o'rganyapti.
Boshlangani uchun emas, oxiriga yetkazilgani uchun maqtang.

Agar bu ish tizimli va mentor bilan olib borilishini istasangiz, sinov darsiga keling: marsit.uz/courses.